Eeuwenoud Gerritz-orgel uit de Middelburgse Koorkerk verhuist naar het Rijksmuseum

Het uit de 15de eeuw stammende Pieter Gerritz-orgel uit de Koorkerk verhuist binnenkort naar het Rijksmuseum in Amsterdam. Dit tot verdriet van de Koorkerkgemeenschap. Maar het beeldbepalende orgel in de Middelburgse Koorkerk was al sinds 1952 in bruikleen en dus geen eigendom.

Eigenlijk hangt hier alleen de kas van het orgel, vertelt koster en gids van de Abdijkerken Henk Soepenberg. “Bij orgels spreken we over een kas en niet over een kast.” De geschiedenis van het orgel gaat terug tot 1478. De bekende familie van orgelbouwers Gerritz bouwde het orgel voor de Nicolai-kerk in Utrecht. De oudste onderdelen stammen uit de periode 1478 tot 1481. Het eigenlijke orgel is er ook nog, maar dat bevond zich tientallen jaren lang in Amersfoort.

Na de verhuizing naar het Rijksmuseum zal de kas met het orgel worden herenigd. Daarmee is het straks waarschijnlijk het oudste nog complete orgel van Europa.

Koorkerk
Waar je naar kijkt zijn dus de eikenhouten kas van het orgel en de bijbehorende pijpen, die uit zink en lood zijn vervaardigd. De kas kwam in 1952 naar Middelburg. Soepenberg weet dat goed, omdat hij zelf ook van 1952 is. Na de verwoestingen in de Middelburgse binnenstad tijdens de Tweede Wereldoorlog werd de kas aan de wand van de Koorkerk geplaatst. Daarbij werden de twee zijpanelen aan weerszijden verwijderd, omdat het geheel anders niet paste. Zodoende ontbreken twee kopjes van apostelen. Het binnenwerk, ofwel het orgel zelf, was al in 1885 gescheiden van de rest en lag jarenlang apart opgeslagen in Amersfoort. Later verhuisde het binnenwerk naar het Rijksmuseum in Amsterdam. Ook de twee ontbrekende zijpanelen worden straks opnieuw bevestigd.

Gids en koster Henk Soepenberg. (foto: Streekomroep Walcheren)

Apostelen
Als je in de kas van het orgel op de eerste verdieping van de Koorkerk staat, moet je bijna wel onder de indruk raken. Je staat hier in een stuk kerkelijke geschiedenis van ruim 500 jaar. Soepenberg wijst op de kopjes van apostelen, in fraai houtsnijwerk. “De schoonheid van dit orgel is niet te beschrijven”, vindt Soepenberg. Het moet inderdaad engelengeduld en enorm vakmanschap hebben gevergd om die kopjes van eikenhout te maken. Meerdere apostelen zijn herkenbaar, evenals Maria, de moeder van Jezus, en Maria Magdalena. Ook zijn er meerdere duivelskopjes verwerkt. “De duivel: altijd aanwezig, maar moeilijk te ontdekken”, was de achterliggende gedachte.

Jaartallen
Bovendien hebben meerdere organisten met een mes jaartallen en hun initialen in het eikenhout gekerfd. De oudste stamt uit 1566, maar je ziet er ook uit 1578 en 1619 in het houtwerk staan. Een andere organist bracht in sierlijke letters zijn naam en het jaartal 1788 in het houtwerk aan. Voor moderne kerkmuziek is het orgel overigens helemaal niet te gebruiken. “Vanwege de bouwwijze van het orgel is het alleen geschikt voor muziek uit die tijd”, zegt Soepenberg. “Het zal ook niet meer werkend worden gemaakt. Het zou een enorme operatie zijn om het orgel gestemd te krijgen.”

Beeldbepalend
Juist vanwege het beeldbepalende aspect en die geschiedenis gaat het de Koorkerkgemeenschap zo aan het hart dat de kas naar het Rijksmuseum verhuist. Maar het kan niet anders. Daaraan ging wel een jarenlange strijd vooraf, waarover Soepenberg niet teveel kwijt wil. “Eigenlijk lag er een bruikleencontract voor de duur van 100 jaar”, zegt hij. Helaas, er werd anders beslist. “We waren erg gehecht aan dit orgel en toeristen ook. Maar er komt een ander oud orgel voor in de plaats. Bovendien beschikt de Koorkerk over een modern orgel uit de jaren ’60.

Gedurende de komende maanden wordt het orgel verwijderd. Daarna moet het stucwerk worden hersteld.

De kas van het Gerritz-orgel in de Koorkerk is ruim 500 jaar oud. (foto: Streekomroep Walcheren)