Het Eiland in Vlissingen: ooit een dichtbevolkt en bedrijvig deel van de stad

Woningcorporatie L’escaut wil de flats op het Eiland in Vlissingen slopen. Aanleiding om eens in de geschiedenis van dit stukje Vlissingen te duiken. Oorspronkelijk was ‘t Eiland veel groter. Voor de Tweede Wereldoorlog woonden er zo’n 1000 mensen, die uit allerlei andere delen van Zeeland kwamen. Ook was er volop bedrijvigheid en waren er meerdere cafeetjes.

Als je vandaag de dag de oudere flats en huurwoningen ziet, zou je niet denken dat het Eiland ooit een dichtbevolkte en bedrijvige stadswijk was. De naar zeehelden genoemde straten herinneren nu nog aan een bijzonder verleden. Een bezoekje aan het Zeeuws Archief, waar ook het Vlissingse gemeentearchief sinds begin 2020 is ondergebracht, werpt wat licht op dat verleden.

Het Eiland, in de volksmond ‘t Eiland, ontstond in 1873 als schiereiland bij de aanleg van het Kanaal door Walcheren en de Binnenhavens. De wijk werd voornamelijk bevolkt door mensen die van elders in Zeeland kwamen, waardoor er een sterk saamhorigheidsgevoel leefde.

1000 inwoners

Voor de Tweede Wereldoorlog waren er hier volop bedrijven gevestigd, waaronder schoenmakers, bakkers, slagerijen, kappers, kruideniers en aan de scheepvaart verbonden bedrijven. Er woonden zo’n 1000 mensen. In 1940 waren er 279 woningen en bedrijven op het Eiland. De bevolking bestond volgens oude documenten uit oud-zeelieden, vissers en industriearbeiders.

Verder wordt er in oude stukken gesproken van een ‘wanordelijke en onaanzienlijke bebouwing’. Er waren logementen voor matrozen en op bepaald moment ook zeven cafés. Rond 1930 wordt ook voetbalvereniging Eiland Boys opgericht.

Oorlog

Vanwege de afgelegen ligging spraken andere Vlissingers van ‘Lombok’ of ‘Transvaal’, wanneer ze de verschillende delen van het Eiland bedoelden. Oorspronkelijk was het ook veel groter dan nu nog het geval is. Scheepswerf De Schelde nam in de loop der jaren grote delen van de wijk in beslag. In dat opzicht is er weinig veranderd, nu opvolger Damen ook oprukt en vorig jaar een flink stuk van de Piet Heinkade in gebruik nam.

De Tweede Wereldoorlog maakte een einde aan een volgens beschrijvingen rommelige, maar ook levendige woonwijk. In 1940 moesten de bewoners op last van de Duitse bezetters hun woningen verlaten. Later keerde een deel van hen terug, totdat de bewoners in 1942 allemaal weg moesten. Vanwege de bouw van de Atlantikwall door de Duitsers, met het oog op een verwachte Geallieerde invasie, werd de bebouwing op het Eiland afgebroken.

Wederopbouw

Al kort na de bevrijding kwamen er plannen voor de wederopbouw van het Eiland ter sprake. Dat duurde wel wat jaren, onder meer door – ook toen al- discussies met Rijkswaterstaat vanwege de dijkversterking. Er was sprake van herbouw van een hotel-restaurant in opdracht van een zekere heer Boekhout, die er eerder ook een uitspanning had gehad. Dat ging uiteindelijk niet door. Wel vestigde het Meteorologisch Instituut zich op het Eiland.

Voor een totaalbedrag van 327.800 gulden, inclusief onder meer bestratingswerkzaamheden, aanleg van rioleringen, onteigeningsprocedures en verwervingskosten, verrezen de nieuwe woningen op het Eiland in de eerste helft van de jaren ’50.

Nieuwbouw

Die flats en andere woningen zijn volgens woningcorporatie L’escaut nu aan het einde van hun technische levensduur en niet meer tegen redelijke kosten te renoveren en verduurzamen. De balkons van de flats worden sinds vorige zomer gestut wegens twijfels over de veiligheid. Bovendien wil waterschap Scheldestromen op termijn de dijk verzwaren. Daarbij zouden strengere eisen worden gesteld aan bebouwing bij een primaire waterkering. Al met al zal nieuwbouw van sociale huurwoningen hier niet rendabel kunnen worden, volgens de woningcorporatie.

Voor de huidige huurders zou dan nieuwbouw worden gepleegd aan de Koningsweg en Falckstraat in Paauwenburg. L’escaut wil daarom de gronden waar nu de oude flats staan ruilen met de gemeente voor de Koningsweg en Falckstraat. Wat de gemeente wil met het Eiland is nog onduidelijk, maar wethouder Coen Bertijn sprak over opwaardering van de route van het NS-station naar de binnenstad. Maar het zou ook een gewilde locatie voor luxe nieuwbouw kunnen worden, net als elders bij de Binnenhaven.

De Vlissingse gemeenteraad zag eind november nog teveel vragen en onzekerheden bij deze grondruil, zodat een besluit nog moet wachten. Een meerderheid van de ruim 90 huurders wil liefst op het Eiland blijven wonen.

Bodemverontreiniging

Uit onderzoek rond 2010 door ingenieursbureau TAUW, in opdracht van de provincie Zeeland, bleek dat er ook sprake is van flinke bodemverontreiniging. Onderzoekers vonden kolengruis, puin en zware metalen op een perceel aan de Cornelis Lampsinsstraat. De metingen bleven beperkt vanwege de bebouwing en omdat er in het dijklichaam geen grondboringen mochten worden gedaan. Maar een deel bleek ernstig verontreinigd met zware metalen, aldus het rapport.

De vroegere bedrijvigheid, maar mogelijk ook het gebruik van ophogingsmateriaal bij de bouw van de flats verklaren zijn een mogelijke verklaring. Oorlogshandelingen kunnen eveneens voor verontreiniging hebben gezorgd. Aan de Cornelis Lampinsstraat moet bovendien een werkplaats hebben gestaan, waar teer voor de glooiingen van de Boulevards werd gemaakt. Een oud-werknemer van bergingsbedrijf Van den Akker, dat tientallen jaren lang aan de Piet Heinkade was gevestigd, vertelde ook over het gebruik van teer en loodmenie.

Foto: Peter Urbanus